Para Nedir ve Ne İşe Yarar?

Çok genel bir yaklaşımla para, onu elinde tutana diğer mallarla hizmetleri satın alma olanağı sağlayan herhangi bir şeydir. Başka bir deyişle para, alım gücüdür. İlk para biçimleri, kendi başına değeri olan maddi nesnelerdi (genellikle değerli madenler kullanılarak devlet tarafından bastırılan resmi sikkeler). Günümüzde para oldukça farklıdır: Genellikle maddi değildir ve değeri, toplumsal teamüllere ve devletin beyanatına bağlıdır. Dahası, modern ekonomide para sürekli değişir. Esas olarak hem finansal işlemleri kolaylaştırmanın, hem de finansal servet biriktirip depolamanın daha karlı yollarını arayan (bankalar gibi) finans şirketlerinin yaratıcılığı yüzünden. Aslında, modern kapitalizmde paranın yaratılmasını bu şirketler kontrol eder. Modern para çeşitli şekillerde ve büyüklüklerde ortaya çıkar:

Tedavülde Dolaşan Para

Tedavüldeki (elden ele geçen, fiziki olarak dolaşan) para artık değerli madenlerden basılmıyor. Bunun yerine, devletin resmi olarak basıp onayladığı kağıt para (banknot) ile değerli olmayan madeni paradan oluşuyor. Çoğu insan “parayı” tedavülde dolaşan para” olarak düşünür. Oysa tedavülde dolaşan para, gelişmiş bir modern ekonomideki toplam paranın çok küçük bir kısmını (yaklaşık %5’ini) oluşturur.

Mevduatlar

Çoğu insan elinin altında fazla nakit tutmak istemez. Parasını kaybetmemek ve faiz kazanmak amacıyla fazla nakdini bankaya yatırır. Ancak, bankada duran para hala paradır. Modern elektronik bankacılıkta mevcutlar, eliniz bile değmeden çabucak el değiştirebilir. Bu mevduatlar çok çeşitli biçimlerde olabilir: Standart tasarruf mevduatları ve vadesiz mevduatlar, vadeli mevduatlar, yabancı para cinsinden mevduatlar, para piyasası yatırımları.

Kredi

Günümüzde tüketiciler hiçbir şey ödemeden (sadece gelecekte ödeyeceklerine söz vererek) pek çok şeyi satın alabilirler. Koltuk takımında kampanya düzenleyen bir mobilya mağazasını düşünelim: “Gelecek yıla kadar tek kuruş bile ödemeyin!” Doğrusu kredi para değildir, ancak harcama yapmanızı sağlar ve modern kapitalizmin en önemli para yaratma yoludur. Kredi, satın almak istediği şeyler için parası olmadığında bile kişiye ya da şirkete alım gücü kazandırır. Koltuk takımı, ev ya da araba gibi önemli bir şey satın almadan önce gereken paranın tamamını tasarruf etmek gerekmez artık. Daha da önemlisi, artış işletmeler, yeni bir yatırım yapmadan önce gereken parayı (karlarından) tasarruf etmek zorunda kalmazlar. Bunun yerine, bir banka ya da başka bir finans kurumu, kredi, kredi limiti, çek hesabına para yatırılması ya da kredi kartı verilmesi gibi yollarla gerek duydukları alım gücünü onlara ödünç verir. Borçlanan taraf, bunun karşılığında krediyi daha sonra faiziyle geri ödeme sözü verir. Kredi modern bir kapitalist ekonomide yeni paranın başlıca kaynağıdır. Yeni bir kredi verildiğinde yeni para yaratılmış olur. Kredi geri ödendiğinde, eğer buna karşılık olarak yeni bir kredi verilmiyorsa para tahrip olur. Bu kredi sisteminin ortaya çıkması, kapitalizmin işleyiş tarzını temelden değiştirmiştir.

Paranın ekonomide çeşitli işlevleri vardır:

  • Para bir ödeme aracıdır. İnsanların ürünleri ya da hizmetleri satın almasını mümkün almasını mümkün kılar. Onların (vergilerin ya da kredi geri ödemeleri gibi) başka tür ödemeleri yapmalarına da izin verir.
  • Para bir hesap birimidir. Şirketlerin, hanehalklarının ve devletlerin gelirle serveti ölçmeleri, farklı ürünlerin ya da varlıkların değerini saptamaları ve bir firmanın karlı olup olmadığının tespit etmeleri için ortak bir araç sağlar.
  • Para bir değer saklama aracıdır. Para, bireylerle şirketlere servetlerinin bir kısmını esnek ve kullanışlı bir biçimde saklama imkanı sağlar. Pek az insan parayı sırf elinde tutmaktan bir yarar elde eder. Evet, banka hesap ekstrelerinde bir sürü sıfır görmek zenginler için heyecan verici olmalı ancak genel olarak para yalnızca satın alabileceği şeyler yüzünden yararlıdır. Bireyler ya da firmalar, yapacak daha iyi bir şey bulamadıklarında ya da diğer varlıklardan zarar edeceklerinden çekindiklerinde servetlerinin bir kısmını para olarak (nakit olarak, banka hesaplarında ya da vadeli mevduatlarda) bir kenarda tutarlar. Paranın bu şekilde elde tutulmasına gömüleme denir ve ekonominin geneli açısından büyük sorunlara yol açabilir. Paranın değer saklama aracı olarak kullanılması, çok yönlü kişiliğinin en karmaşık, tahmin edilemez ve sorun yaratmaya aday yönüdür.
  • Para, hem ödeme hem de değer biriktirme aracı olarak kullanışlı olması sayesinde, farklı alıcılarla satıcılar arasında alışverişi kolaylaştırmanın mükemmel bir yoldur. Para olmasıydı ticaretin, bir ürünün ya da hizmetin doğrudan bir diğeriyle değiştirildiği takas temelinde yapılması gerekecekti. Bu son derece verimsiz bir yöntemdir: Satıcı, sattığı şeye talip olup aynı zamanda da kendi istediği şeyi satan bir alıcı bulamadıkça hiçbir ticari işlem yapılamazdı. Kullanılmış arabanızı bu yolla satmak istediğinizi hayal edelim: Kullanılmış arabanızı almak isteyen ama daha da önemlisi sizin istediğiniz bir şeyi elden çıkarmak isteyen birini bulmanız gerekir.

Para, bariz ekonomik faydaları nedeniyle binlerce yıldır çeşitli biçimlerde kullanılagelmiştir. Ancak, paranın aldığı belirli biçim, onun ekonomide rol oynayan kişilerin çoğu tarafından geçerli bir ödeme biçimi olarak kabul edilmesi kadar önemli değildir. Bu nedenle, para toplumsal bir kurumdur. Yararlı olması, ona onay veren (genellikle ulusal devletin bir kolu olan) resmi organın siyasi ve yasal yetkisine dayanır. Ayrıca, kullanan insanların güven, hatta iman duymasını da gerektirir. Bir şey karşılığında para ödenmesini kabul eden herkesin, başka bir şey almak istediklerinde ellerindeki bu parayı kullanabileceklerine inanması gerekir.

Savaş, siyasi istikrarsızlık, aşırı yüksek enflasyon ya da diğer felaketler yüzünden paranın yaygın olarak kabul görmediği ekonomiler genellikle ağır ekonomik aksaklıklarla karşılaşırlar. Bu ekonomilerde insanlar, resmi para biriminin haricinde paranın yerini tutacak başka şeyler bulmaya çalışırlar (örneğin, ABD doları, altın ya da sigara gibi yaygın kullanılan mallar).

Yorum Yazın

E-mail adresiniz yayınlanmayacaktır. İşaretli alanların doldurulması zorunludur. *

Şu HTML etkiketlerini ve özelliklerini kullanabilirsiniz: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>